Menu główne

Ireneusz Wiszowaty

Uprawnienia związków zawodowych w zakresie bhp

Uprawnienia związków zawodowych
w zakresie bhp

Uprawnienia związków zawodowych w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy zawarte są przede wszystkim w ustawach: o związkach zawodowych i Kodeksie pracy oraz w mniejszym stopniu w kilku innych aktach prawnych.
Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, związki zawodowe sprawują kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy oraz uczestniczą na zasadach określonych odrębnymi przepisami, w nadzorze nad przestrzeganiem przepisów oraz zasad bhp. Do tych innych przepisów – o których będzie mowa poniżej – należy zaliczyć Kodeks pracy, ustawę o społecznej inspekcji pracy, ustawę o Państwowej Inspekcji Pracy oraz przepisy wykonawcze do Kodeksu pracy - np. w sprawie służby bhp czy w sprawie wypadków przy pracy.

ZWIĄZKI ZAWODOWE I SIP
W myśl art. 26 ustawy o związkach zawodowych do zakresu działania zakładowej organizacji związ-kowej należy - w interesującym nas zakresie - sprawowanie kontroli nad przestrzeganiem w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bhp oraz kierowanie działalnością społecznej inspekcji pracy i współdziałanie z państwo-wą inspekcją pracy.
W związku z tym, że podstawowa działalność organizacji związkowych na szczeblu zakładowym w za-kresie nadzoru nad warunkami pracy odbywa się za pośrednictwem społecznej inspekcji pracy (SIP) należy przypomnieć o zasadach jej działania, pamiętając, że dotyczy ona wyłącznie pracodawców, u których istnieją związki zawodowe.
Podejmowane w ostatnich latach przez centrale związkowe, Państwową Inspekcję Pracy (PIP), Radę Ochrony Pracy i Sejm, próby znowelizowania tej ustawy, głównie poprzez zapisy rozszerzające zakres jej funk-cjonowania na zakłady, w których nie powstały organizacje związkowe i uwzględniając pluralizm związkowy, nie skończyły się powodzeniem – i to nie tylko ze względu na opór lobby pracodawców reprezentujących małe i średnie firmy, w których nie powstały związki zawodowe, ale także opinie resortu pracy i istotne różnice pomię-dzy centralami związkowymi. W rezultacie SIP funkcjonuje w prawie niezmienionym kształcie i z niezmienio-nymi zadaniami i uprawnieniami od 1983 roku, a praktycznie od ponad 50 lat.

KTO MOŻE ZOSTAĆ SIP-owcem?
Społeczna inspekcja pracy reprezentuje interesy wszystkich pracowników w zakładach pracy i jest kierowana przez zakładowe organizacje związkowe (art.2 ustawy o SIP). Społecznym inspektorem pracy może być pracownik danego zakładu pracy, który jest członkiem związku zawodowego i nie zajmuje stanowiska kie-rownika zakładu pracy lub stanowiska kierowniczego bezpośrednio podległego kierownikowi zakładu (art. 5 ust.1). Zakładowe organizacje związkowe mogą postanowić, że społecznym inspektorem pracy może być rów-nież pracownik zakładu nie będący członkiem związku zawodowego (art. 5 ust. 2). Sytuacja taka ma miejsce coraz częściej i już co czwarty SIP nie zgłasza przynależności do żadnego związku zawodowego (ok.1/3 należy do związków zrzeszonych w OPZZ, tyle samo – do „Solidarności”, ok. 10% należy do organizacji nie związa-nych ani z OPZZ ani z „Solidarnością”, np. „Solidarność ’80”, związki branżowe).

KOMPETENCJE SIP
W razie bezpośredniego zagrożenia mogącego spowodować wypadek przy pracy, zakładowy społeczny inspektor pracy występuje do kierownika zakładu pracy o natychmiastowe usunięcie tego zagrożenia, a w wy-padku niepodjęcia odpowiednich działań wydaje, w formie pisemnej, zalecenie wstrzymania pracy danego urzą-dzenia technicznego lub określonych robót, zawiadamiając o tym równocześnie zakładowe organizacje związ-kowe (art. 11 ust. 2). Jak wynika z badań PIP, z uprawnienia tego SIP-owcy korzystają nader wstrzemięźliwie. Z praktyki wiadomo, że organizacje związkowe, w przypadkach oporu pracodawcy, zwracają się do PIP z prośbą o natychmiastową interwencję.
Z przepisem powyższym wiąże się, ważny ze względów prewencyjnych, choć prawie martwy, przepis ustawy o związkach zawodowych, zawarty w art. 29: „W razie uzasadnionego podejrzenia, że w zakładzie pracy występuje zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników, zakładowa organizacja związkowa może wystąpić do pracodawcy z wnioskiem o przeprowadzenie odpowiednich badań, zawiadamiając równocześnie właściwego okręgowego inspektora pracy. Pracodawca jest obowiązany w terminie 14 dni od dnia otrzymania wniosku za-wiadomić zakładową organizację związkową o swoim stanowisku. W razie przeprowadzenia badań, pracodawca udostępnia ich wyniki zakładowej organizacji związkowej wraz z informacją o sposobie i terminie usunięcia stwierdzonego zagrożenia” (ust. 1). Zawiadomienie zakładowej organizacji związkowej o odrzuceniu wniosku, o którym mowa w ust. 1, lub nie zajęcie przez pracodawcę stanowiska wobec tego wniosku w terminie 14 dni od dnia jego złożenia, upoważnia zakładową organizację związkową do przeprowadzenia niezbędnych badań na koszt pracodawcy. O zamiarze podjęcia badań, ich zakresie oraz przewidywanych kosztach zakładowa organiza-cja związkowa zawiadamia pracodawcę na piśmie z co najmniej 14-dniowym wyprzedzeniem (ust. 2). Praco-dawca może w terminie 7 dni od dnia otrzymania zawiadomienia, o którym mowa w ust. 2, zwrócić się do wła-ściwego okręgowego inspektora pracy o ustalenie celowości zamierzonych badań lub ich niezbędnego zakresu. Przeprowadzenie badań wbrew stanowisku inspektora pracy zwalnia pracodawcę z obowiązku pokrycia kosztów tych badań (ust. 3).
Wracając do uprawnień związków zawodowych dotyczących funkcjonowania SIP warto pamiętać, że pracodawca jest zobowiązany udostępniać do wglądu zakładowym organizacjom związkowym zakładową księgę zaleceń i uwag oraz oddziałowe (wydziałowe) księgi uwag, przeznaczone do zapisów społecznych in-spektorów pracy (art. 12, ust.1 i 2).

OCHRONA PRAWNA SIP-owców
Zakład pracy nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę z pracownikiem pełniącym funkcję społecznego inspektora pracy w czasie trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaśnięciu, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. W takim wypadku rozwiązanie umowy o pracę może nastąpić po uprzednim uzyskaniu zgody statutowo właściwego organu zakładowej organizacji związkowej (art.13, ust.1). Przypadki złamania przez pracodawców powyższego prze-pisu należą do wyjątkowej rzadkości.

WYNAGRODZENIE SIP-owców
W razie znacznego obciążenia zadaniami wynikającymi z pełnienia funkcji społecznego inspektora pra-cy, kierownik zakładu pracy na wniosek zakładowych organizacji związkowych może ustalić miesięczne wyna-grodzenie zryczałtowane do wysokości nie przekraczającej wynagrodzenia za 30 godzin pracy osoby pełniącej funkcję społecznego inspektora pracy (art. 15, ust. 3). W szczególnie uzasadnionych wypadkach kierownik za-kładu pracy, na wniosek zakładowych organizacji związkowych, może podwyższyć wynagrodzenie, o któ-rym mowa w ust. 3, do wysokości nie przekraczającej wynagrodzenia za 60 godzin pracy (ust.4). W zakładach pracy, w których występuje szczególne zagrożenie zdrowia i życia pracowników, a warunki pracy wymagają stałego społecznego nadzoru, kierownik zakładu pracy, na wniosek zakładowych organizacji związkowych, może zwolnić na czas pełnienia funkcji zakładowego społecznego inspektora pracy z obowiązku wykony-wania pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (ust.5). Sytuacja taka ma aktualnie miejsce tylko w kil-kunastu największych przemysłowych zakładach pracy o rozbudowanej strukturze, gdzie Zakładowy SIP-owiec nadzoruje pracę, czasem nawet kilkudziesięciu, SIP-owców oddziałowych, wydziałowych i grupowych. Z reguły w takich zakładach ZSIP-owiec stara się bezkonfliktowo zorganizować sobie pracę lawirując pomiędzy kilkoma organizacjami związkowymi (a w dużych zakładach ich liczba może sięgać nawet 15, w większości przypadków reprezentujących interesy nie całej załogi, a mniejszych lub większych grup zawodowych i mogących korzystać z uprawnień, określonych w ustawie o SIP). Niestety do rzadkości należy wypracowywanie wspólnego stanowi-ska przez wszystkie organizacje zakładowe czy utworzenie międzyzwiązkowej komisji ds. ochrony pracy, która np. zatwierdzałaby coroczne plany pracy ZSIP. Na szczęście rzadko dochodzi do konfliktów międzyzwiązko-wych na tle kierowania SIP – regułą jest dobra współpraca ZSIP z zakładowymi organizacjami związkowy-mi(pomijam zdarzające się również przypadki zupełnego braku zainteresowania organizacji związkowych dzia-łalnością SIP pod pretekstem swoistego podziału pracy w zakładzie: SIP odpowiedzialny za bhp, związki zawo-dowe za walkę o godziwe wynagrodzenia i utrzymanie miejsc pracy).

SIP, PIP I ZWIĄZKI ZAWODOWE
Ogólnokrajowe organizacje związkowe mogą określać wytyczne do działalności społecznych inspekto-rów pracy (art. 16 ust.1). Z uprawnienia tego ogólnokrajowe organizacje związkowe korzystały do końca lat 80-tych – obecnie przepis ten jest w zasadzie martwy.
Na umotywowany wniosek zakładowego społecznego inspektora pracy, uzgodniony z zakładowymi or-ganizacjami związkowymi, dotyczący spraw zagrożenia zdrowia i życia pracowników, inspektorzy pracy Pań-stwowej Inspekcji Pracy przeprowadzają kontrole oraz wszczynają postępowanie w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika (art. 19). W ocenie PIP, tak SIP, jak i organizacje związkowe zbyt rzadko korzy-stają z powyższego przepisu. Znacznie częściej niż do kontrolowania zagrożenia zdrowia i życia organizacje związkowe wykorzystują PIP do kontroli prawidłowości realizacji przez pracodawców przepisów dotyczących wypłat wynagrodzeń i czasu pracy. W ocenie pracowników nieprzestrzeganie tych przepisów jest znacznie bar-dziej powszechne i dolegliwe.

RADA OCHRONY PRACY
Związki zawodowe poprzez SIP w zakresie ochrony warunków pracy działają tylko na szczeblu zakła-dowym, mają jednak wpływ na funkcjonowanie całego systemu ochrony pracy poprzez Radę Ochrony Pracy. Jej funkcjonowanie sankcjonuje art.6 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Ustawa ta określa Radę jako organ nadzoru nad warunkami pracy i działalnością Państwowej Inspekcji Pracy(ust.1). Rada składa się z przewodni-czącego (Bożena Borys-Szopa z NSZZ „Solidarność”), 3 zastępców przewodniczącego (Roman Giedrojć jako przedstawiciel Parlamentu, Michał Kuszyk – Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych i Ireneusz Wiszo-waty z OPZZ), sekretarza (Wiesław Zarychta – „Solidarność”) i 27 członków, których powołuje i odwołuje Marszałek Sejmu; kadencja Rady trwa cztery lata (powinna trwać do grudnia 2002 roku, ale zgodnie z uchwalo-ną niedawno ustawą o Trójstronnej Komisji ds. Społeczno-Gospodarczych skrócono ją do 30 czerwca 2002 r.; po tej dacie jej skład musi być przystosowany do przepisów tej ustawy, a więc obejmie tylko organizacje wy-mienione w niej czyli OPZZ, „Solidarność”, Konfederację Pracodawców Polskich, Polską Konfederację Praco-dawców Prywatnych i Związek Rzemiosła Polskiego). Jeszcze obowiązujący przepis(art.6 ust.3 ustawy o PIP) mówi, że Radę powołuje się spośród posłów, senatorów, kandydatów zgłoszonych przez Prezesa Rady Mini-strów, kandydatów zgłoszonych przez: ogólnokrajowe związki zawodowe, ogólnokrajowe zrzeszenia (federacje) związków zawodowych oraz ogólnokrajowe organizacje międzyzwiązkowe, a także przez inne organizacje spo-łeczne zajmujące się problematyką ochrony pracy. Aktualnie reprezentacja związkowa w ROP liczy 8 osób, z tego 3 z „Solidarności”, 2 z OPZZ, po jednej z „Solidarności-80”, „Sierpnia-80” i Związku Kółek Rolniczych, wzmocniona posłami i senatorami zbliżonymi do obu głównych central związkowych z klubów SLD i AWS.

WSPOŁPRACA ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH Z PIP
Podstawą do pewnych roszczeń związków zawodowych w stosunku do Państwowej Inspekcji Pracy jest art. 13 ustawy o PIP. Zgodnie z nim Państwowa Inspekcja Pracy w zakresie swego działania współdziała ze związkami zawodowymi oraz ze społeczną inspekcją pracy (ust.1). Państwowa Inspekcja Pracy może, na wniosek związków zawodowych, prowadzić szkolenie i instruktaż oraz udzielać pomocy w szkoleniu spo-łecznych inspektorów pracy, a także podejmować działania na rzecz doskonalenia i zwiększenia skuteczności działania społecznej inspekcji pracy. Można przypuszczać, że prawie wszyscy Zakładowi SIP-owcy i wielu działaczy związkowych zostało przeszkolonych na kursach i seminariach, organizowanych przez związki zawo-dowe, na których wykładowcami byli pracownicy PIP. Ze względu na mizerię finansową znakomitej większości ogólnokrajowych organizacji związkowych( główna przyczyna – rozdrobnienie organizacyjne), PIP zmuszony był przejąć wysiłek szkoleniowy na swoje barki. Tylko niewiele central związkowych jest w stanie prowadzić szkolenie w zakresie bhp na odpowiednio wysokim poziomie, we własnych ośrodkach.

BHP W KODEKSIE PRACY
Konstytucja prawa pracy – Kodeks pracy niewiele miejsca poświęca uprawnieniom związków zawo-dowych w zakresie bhp.
Najważniejszy wydaje się, funkcjonujący od 1996 r., dwuartykułowy rozdział XI działu X, powołują-cy do życia Komisje bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca zatrudniający więcej niż 50 pracowników ma obowiązek powołać komisję bhp jako swój organ doradczy i opiniodawczy. W skład komisji wchodzą pra-cownicy służby bhp, lekarz sprawujący opiekę zdrowotną nad pracownikami, społeczny inspektor pracy, a także przedstawiciele pracowników – wybrani przez zakładową organizacje związkową (art. 23712

2001-09-20